Sağlıklı yaşam Aşılar: Bulaşıcı hastalıklara karşı iyi korunma

Aşılar bulaşıcı hastalıklara (enfeksiyon hastalıkları) karşı koruma sağlar ve bu nedenle koruyucu aşılar olarak da adlandırılır. Aşıların yardımıyla birçok bulaşıcı hastalıktan kaçınılabilir ve bunların yayılmaları kontrol altına alınabilir ve hatta önlenebilir. 

Aşılar bulaşıcı hastalıklara karşı korur

Bulaşıcı hastalıklara genellikle bakteri veya virüsler neden olur. Ancak mantarların veya diğer mikroorganizmaların neden olduğu bulaşıcı hastalıklar da vardır. Spektrum, hafif soğuk algınlığından beyin zarı iltihabına (menenjit), tetanos veya çocuk felci (poliomiyelit) gibi ciddi hastalıklara kadar uzanır. Patojenler, örneğin diğer insanlarla doğrudan temas, hayvanlarla ilgilenme ya da hava yoluyla veya kapı kolları gibi ortak nesneler aracılığıyla bulaşır. 

Pek çok bulaşıcı hastalık, iyi hijyen önlemleriyle önlenebilir. Ek olarak, sağlıklı bir bağışıklık sistemi de çeşitli patojenlere karşı koruma sağlar. Bununla birlikte, örneğin tetanos gibi bazı patojenler, sağlıklı bir bağışıklık sisteminde de ciddi hastalıklara yol açabilir. Aşılar, özellikle şiddetli ve hatta ölümcül seyretme riski yüksek olan hastalıklar için önemlidir.

Aşılar bulaşıcı hastalıkların yayılmasını sınırlar

Ek olarak, aşılar genel olarak sadece aşılanan kişileri korumaz. Ayrıca ilgili bulaşıcı hastalığın yayılmasını, yani enfeksiyonun kişiden kişiye aktarılmasını sınırlamaya ve hatta durdurmaya yardımcı olabilirler.

Almanya gibi aşılama oranlarının yüksek olduğu ülkelerde çocuk felci, difteri ve tetanos gibi ciddi bulaşıcı hastalıklar büyük ölçüde azalmıştır. Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre çiçek hastalığı, küresel aşılama kampanyası sayesinde 1979'dan beri ortadan kaldırılmıştır. Çocuk felcinin dünya çapında ortadan kaldırılması şu anda takip edilmektedir. Almanya'da kızamık, aşı yoluyla tamamen yok edilmeye çalışılmaktadır.

Bakteri veya virüs gibi patojenlerle enfekte olunduğunda, vücut patojenlerle savaşmaya çalışır. Bağışıklık sistemi aktive edilir ve diğer şeylerin yanı sıra kendilerini patojenlere bağlayan antikorlar oluşturur. Vücudun kendi savunma hücreleri, antikorlarla işaretlenmiş patojenleri tanıyabilir, ortadan kaldırabilir ve genellikle başarıyla savaşabilir.

Bağışıklık sistemi patojenle yeniden temas ettikten sonra, patojeni "hatırladığı" için çok daha hızlı tepki verebilir: Uygun antikorları daha hızlı üretir ve böylece patojenle daha hızlı ve etkili bir şekilde savaşabilir. Bu nedenle kabakulak, kızamıkçık veya su çiçeği gibi bazı bulaşıcı hastalıklar genellikle insan yaşamında sadece bir kez ortaya çıkar. Sonrasında kişinin hastalığa karşı bağışıklığı olur.

Aşı, ilk enfeksiyona benzer şekilde etki eder: Bağışıklık sistemi patojeni tanır. Bu, yeniden temas durumunda hızlı ve hedefe yönelik tepki verebilmesini ve patojenle savaşabilmesini sağlar. Bununla birlikte, bir enfeksiyondan farklı olarak, aşı hastalığa neden olmaz. Aksine, bulaşma sonrasında hastalığın ortaya çıkmasını veya en azından ağır seyretmesini engeller.

Aşı türleri

Farklı aşı türleri vardır. Bunlar bileşenler açısından farklılık gösterir. Ancak, etkileri bakımından çok benzerler.

• Canlı aşı: Canlı, büyük ölçüde zayıflatılmış patojenler içeren bir aşıdır. Örnekler: kızamık, kabakulak ve kızamıkçık aşıları.
• Ölü aşı: Öldürülmüş patojenleri veya patojen bileşenlerini içeren aşıdır. Örnekler: difteri, hepatit B ve tetanos aşıları.
• Gen bazlı aşı: Patojen bileşenlerinin genetik şema bilgisini içeren bir aşıdır. Bunlar arasında diğerlerinin yanı sıra mRNA ve vektör aşıları yer alır. Örnekler: COVID-19 aşılarının çoğu.

Temel bağışıklama

Temel immünizasyon, etkili aşı koruması oluşturmak için gerekli olan aşıları ifade eder. Temel immünizasyon için genellikle iki veya üç aşı dozu gerekir. Tek doz aşı nadiren yeterlidir. Bazı aşılarda koruma, temel immünizasyondan sonra ömür boyu devam eder, bazılarının ise belirli aralıklarla yenilenmesi gerekir (hatırlatma aşısı).

Özel durum pasif immünizasyon

Aşılama yoluyla aktif immünizasyona ek olarak, bir de pasif immünizasyon vardır. Vücut, belirli patojenlere karşı antikor oluşturmak için uyarılmaz. Bunun yerine, uygun antikorlar doğrudan uygulanır. Bu antikorlar biyoteknoloji yoluyla üretilebilir veya hastalığa zaten bağışık olan ve plazma veya kan bağışının bir parçası olarak antikor bağışlamış kişilerden gelebilir.

Pasif immünizasyon, patojenlere karşı hızlı bir şekilde koruma sağlayabilir ve bir hastalığın yayılmasını önleyebilir. Bunlar örneğin bir kişiye kuduz virüsü veya tetanos bakterisi gibi tehlikeli bir patojenin bulaşmış olma ihtimali olduğunda ve hastalığa karşı yeterli aşı koruması olmadığında kullanılırlar. Antikorlar, belirli COVID-19 vakalarında hastalığı veya şiddetli bir seyri önlemek için kullanılır.

Günümüzde aşıların önleyebileceği çok sayıda bulaşıcı hastalık vardır.

Almanya'da, aşılarla ilgili en son bilimsel bulguları sürekli olarak değerlendiren ve buna dayanarak Almanya için aşı önerilerinde bulunan Sistematik Aşı Kurulu (STIKO) adında bağımsız bir uzmanlar komitesi bulunmaktadır.

Bazı aşıların yalnızca belirli yaş veya kişi grupları için önerildiğine dikkat edilmelidir, çünkü aşılardan özellikle bu gruplar fayda sağlayabilir. Bu durum, örneğin ağır bir hastalık seyri riskini artıran kronik bir rahatsızlığı olan kişileri kapsayabilir.

STIKO şu anda aşağıdaki hastalıklara karşı standart aşıları önermektedir: 

• Difteri
• Tetanos
• Boğmaca (Pertussis)
• Çocuk felci (poliomiyelit)
• Hepatit B
• Kızamık
• Kabakulak
• Kızamıkçık
• Suçiçeği
• Zona (Herpes zoster)
• Grip (influenza)
• COVID-19
• Haemophilus influenzae tip B enfeksiyonları
• İnsan Papilloma Virüsü (HPV) enfeksiyonu
• Pnömokok enfeksiyonları
• Meningokokkal enfeksiyonlar
• Rotavirüs enfeksiyonları
• Respiratuvar Sinsityal Virüs (RSV) enfeksiyonları

Standart aşıların çoğu çocukluk döneminde yapılmalıdır. Ömür boyu koruma sağlanması için bazılarının ergenlik döneminde 2–3 kez yenilenmesi gerekir. Bunlar tetanos, difteri, boğmaca ve çocuk felci aşılarıdır.

Zona aşısı gibi diğer aşılar standart olarak yalnızca yaşlı insanlara önerilmektedir. Ayrıca grip aşısı gibi bazı standart aşılar yılda bir kez yapılmalıdır. 

Aşılar konusunda daha fazla bilgiye ve aşı takvimine Bundesinstituts für Öffentlichte Gesundheit'ın (BIÖG, Federal Halk Sağlığı Enstitüsü) bir hizmeti olan impfen-info.de web sitesinden ulaşılabilir.

Kızamık aşısı ve aşı zorunluluğu

Kızamık, öncelikle havadaki damlacıklarla yayılan oldukça bulaşıcı bir hastalıktır. Komplikasyonlar ve ikincil hastalıklar görülmesi oldukça yaygındır. Aşı, kızamığa ve hastalığın yayılmasına karşı koruma sağlar.

Neredeyse tüm aşılar sadece tavsiye edilmektedir: Bu nedenle, kendinizin ya da çocuğunuzun aşı olup korunması sizin isteğinize bağlıdır.

Kızamık aşısı ise özel bir durumdur: Kızamıktan Korunma Yasası Mart 2020'den beri yürürlüktedir. 1970'den sonra doğan, tıbbi tesislerde veya bir toplum kuruluşunda bakım gören veya çalışan herkesin kızamığa karşı aşılanmasını şart koşar.

Alternatif olarak, kızamığa karşı yeterli bağışıklığa sahip olduğunuza dair bir tıbbi sertifika gösterebilirsiniz. Bu, halihazırda kızamık geçirmiş olanlar için bir seçenektir. Geçirilen bir kızamık enfeksiyonu ömür boyu bağışıklık sağlar.

Kızamıktan Korunma Yasası'nın amacı, örneğin bebekler veya bağışıklık yetersizliği olan kişiler gibi (henüz) aşılanmamış kişileri kızamıktan korumaktır. Uzun vadede kızamığın çiçek hastalığında olduğu gibi yüksek aşılama oranıyla tamamen ortadan kaldırılması amaçlanmaktadır.

Kızamık ve Kızamıktan Korunma Yasası hakkında daha fazla bilgi edinmek isteyenler, Bundesinstituts für Öffentliche Gesundheit'ın (BIÖG, Federal Halk Sağlığı Enstitüsü) bir hizmeti olan masernschutz.de adresinde ayrıntılı bilgi bulabilirler.

Standart aşılara ek olarak, belirli koşullar altında tavsiye edilen başka aşılar (endikasyon aşıları) vardır:

• İşle ilgili risk artışı: Örneğin sağlık personeli için Hepatit A aşısı
• Artan kişisel risk: Örneğin bağışıklık yetersizliği gibi önceden belirli hastalıkları olan kişiler için pnömokok ve meningokok aşıları
• Riskli bölgelere seyahat: Örneğin kolera, sarı humma ve kuduz aşıları
• Riskli bölgelerde ikamet etmek: Almanya'da bu özellikle Kene Kaynaklı Serebral Menenjit (FSME) aşısı için geçerlidir
• Salgınlar ve pandemiler gibi özellikle tehlikeli durumlar: Örneğin COVID-19'a karşı aşılama. Bu aşı artık standart aşılar arasında yer almaktadır.

Aile hekimleri ve seyahat hekimleri, seyahat aşıları hakkında bilgi verebilir. Auswärtige Amt (Dışişleri Bakanlığı) da yurt dışı seyahatlerde aşı olanakları hakkında bilgi vermektedir.

FSME aşısı ve güncel risk bölgeleri hakkında bilgileri Bundesinstituts für Öffentliche Gesundheit'ın (BIÖG, Federal Halk Sağlığı Enstitüsü) bir hizmeti olan impfen-info.de adresinden edinebilirsiniz.

Bazı bulaşıcı hastalıklar hamilelerde daha şiddetli seyreder veya anne karnındaki bebeğe zarar verebilir. Kendinizi ve çocuğunuzu korumak için, tercihen hamile kalmadan önce önerilen tüm aşıları yaptırmanız önemlidir. Bu özellikle su çiçeği, kızamık ve kızamıkçık gibi canlı aşılar için geçerlidir. Çünkü bunlar hamilelikte uygulanmamalıdır.

Grip (influenza) ve boğmaca (pertussis) aşıları ise hamilelikte özellikle tavsiye edilmektedir. Bunlar çocuk için herhangi bir tehlike oluşturmayan inaktif aşılardır. Grip aşısı gebe kadınları korumaya yardımcı olur, çünkü gebelikte hastalığın ağır seyretme riski yüksektir. Gebeliğin ikinci trimesterinden itibaren boğmaca aşısı yaptırılarak doğmamış çocuğa maternal koruma aktarılabilir: Doğumdan sonraki ilk aylarda yenidoğan, kendisi aşılanana kadar boğmacaya karşı korunmuş olur.

Aşıların çok güvenli olduğu kabul edilir. Bunun birkaç nedeni vardır: Almanya'da piyasaya çıkan her aşının karmaşık bir onay sürecinden geçmesi gerekir. Bir aşının kalitesi, etkinliği ve güvenliği ile ilgili veriler yetkili makamlar tarafından kontrol edilir. Bundan Almanya'da Paul-Ehrlich-Institut (PEI), Avrupa düzeyinde ise Avrupa İlaç Ajansı (EMA) sorumludur.

Onaydan sonra, Paul-Ehrlich-Institut aşının her bir üretim biriminin (partisinin) kalitesini pazara sunulmadan önce kontrol eder ve her bir partiyi Almanya'da pazarlanmak üzere onaylar. Ayrıca, yasal olarak düzenlenmiş bir raporlama sistemi, PEI'deki şüpheli yan etki vakalarının toplanabilmesini ve değerlendirilebilmesini sağlar. Bu, önceden bilinmeyen olası risklerin ve yan etkilerin erken bir aşamada tespit edilmesine olanak tanır.

Aşılardaki etki artırıcılar ne kadar tolere edilebilir?

Örneğin, bazı inaktif aşılar, bağışıklık sistemini yeterince aktive etmek ve etkili koruma oluşturmak için aktif güçlendirici (adjuvan) olarak alüminyum bileşenleri içerir.

Adjuvanlar diğer şeylerin yanı sıra tetanos, difteri veya boğmacaya karşı aşılarda kullanılır. Bunlar gereklidir, çünkü bu tür aşılar yalnızca öldürülmüş patojenleri veya bunların tek başına bağışıklık sistemini yeterince uyarmayan kısımlarını içerir.

Almanya ve Avrupa'da onaylanan aşıların alüminyum bileşik içeriği, Avrupa Farmakopesi tarafından belirlenen sınırın altındadır. Aşı yoluyla ilave alüminyum bileşikleri alımı, havadan, içme suyundan ve yiyeceklerden günlük alımla karşılaştırıldığında minimum düzeydedir.

Aktif güçlendiriciler de dahil olmak üzere aşıların tolere edilebilirliği de onay sürecinde çok dikkatli bir şekilde kontrol edilir. Aşıların güvenliği, onay alındıktan sonra bile sürekli olarak izlenir.

Aşı reaksiyonu nedir?

Vücudun bir aşıya verdiği hafif reaksiyona aşı reaksiyonu denir. Bu, genellikle bir günde veya daha kısa sürede azalan doğal, zararsız bir reaksiyondur. Aşılamadan sonraki tipik şikayetler, enjeksiyon yerinde kızarıklık, şişme ve ağrıdır.

Aşılardan sonraki genel reaksiyon örnekleri ateş, baş ağrısı ve vücut ağrılarının yanı sıra mide bulantısı ve ishaldir. Kızamık, kabakulak veya kızamıkçığa karşı canlı aşılar kullanıldığından, aşılama sonrası bazen ilgili hastalığa benzer hafif semptomlar ortaya çıkabilir. Ancak bunlar gerçek hastalıkla kıyaslanamaz ve bulaşıcı da değildir.

Ciddi yan etkiler ortaya çıkabilir mi?

Aşılar, son yıllarda giderek daha fazla tolere edilebilir hale geldi. Bu nedenle ciddi yan etkiler çok nadir görülüyor. Bunlar, örneğin şiddetli alerjik reaksiyonları, çocukluk çağı aşıları sırasında ateşli kasılmaları veya rota virüsü aşılarından sonra bağırsak invajinasyonlarını içerir.

Şüpheli yan etki vakalarının bildirilmesine ilişkin bilgiler Paul-Ehrlich-Institut'un (PEI, Paul-Ehrlich Enstitüsü) web sitesinde bulunabilir.

Tavuk yumurtası akı alerjisinde nelere dikkat edilmelidir?

Bazı aşılar tavuk yumurtasında üretildikleri için az miktarda tavuk yumurtası akı içerebilir. Bunlar arasında sarıhumma aşısı ve bazı grip aşıları yer alır. Şiddetli bir tavuk yumurtası akı alerjisi durumunda bu aşılar uygulanmamalıdır. 

Kabakulak, kızamık ve kızamıkçık aşıları gibi diğer aşılar, tespit edilmesi neredeyse imkansız kadar az miktarda tavuk yumurtası akı içerebilir. Tavuk yumurtası akı alerjisi olan çoğu insan bu tür aşılarla sorunsuzca bir şekilde aşılanabilir.

Genel olarak aşılama veya belirli aşılar hakkında soruları olan herkes doğrudan bir doktora başvurabilir. İnternette kapsamlı bilgi içeren güvenilir kaynaklar da vardır. Aşağıdakiler bunlar arasında sayılabilir:

Bundesinstitut für Öffentiche Gesundheit (BIÖG, Federal Halk Sağlığı Enstitüsü): impfen-info.de

Bundesgesundheitsministerium (BMG, Federal Sağlık Bakanlığı): Aşılar

Paul-Ehrlich-Institut (Paul-Ehrlich Enstitüsü): Aşılar

Robert Koch-Institut (Robert Koch Enstitüsü): Aşılar A – Z

Yurt dışı gezileri için:

Auswärtiges Amt (Dışişleri Bakanlığı): Seyahat Tıbbı